Psychologia Junga zakłada, że pewnych procesów nieświadomości, głównie w odniesieniu do sfery twórczości i religii, a na obszarze psychiatrii w stosunku do psychoz, nie tłumaczy teoria kompleksu Edypa i indywidualnego Cienia. W tle psychotycznych zaburzeń daje znać o sobie także Cień zbiorowy, nie pochodzący bezpośrednio z doświadczeń jednostki, ale będący wyrazem ułomnej kondycji ludzkiej – symbol Cienia uniwersalnego, zła, śmierci, nicości itp. W psychologii Junga tę część nieświadomości określa się mianem archetypu Cienia. Należy on do nieświadomości zbiorowej, jak inne archetypy i instynkty.
Struktura archetypu Cienia uwidacznia się wyraźnie w ambiwalentnych, numinalnych przeżyciach dzieci przed wykształceniem się kompleksu ego. W tym okresie każde doświadczenie niemocy, niewiedzy, lęku i inne negatywne przeżycia mogą symbolizować się w wyobrażenia archetypowe. Niekiedy obrazy Cienia (szatan, piekło, śmierć) pojawiają się jako spontaniczne projekcje bez istotnej przyczyny zewnętrznej.
Nieprawidłowy rozwój, głębokie urazy w dzieciństwie, czynniki wrodzone mogą doprowadzić do tego, że archetyp Cienia uwalnia się z nieświadomości zbyt wcześnie, tzn. zanim wykształci się dojrzałe ego. Dochodzi wtedy do zlania się Cienia indywidualnego z archetypem Cienia. Urazy indywidualne „zlepiają” się, mieszają z symbolem Cienia. Taki zlepek Cienia indywidualnego z przedwcześnie uruchomionym Cieniem archetypowym jest najtrudniejszym do przemiany i terapii kompleksem Cienia.
Kiedy archetyp Cienia „wkracza” do świadomości przed ukształtowaniem się w miarę stabilnego i pozytywnego poczucia „ja”, dochodzi do wbudowania Cienia w podstawy osobowości — inicjacji negatywnej. (…) Ogólnie mówiąc, dzieje tak wskutek przykrych i trudnych doświadczeń urazowych, przekraczających możliwości emocjonalnego zrozumienia ich i zaakceptowania jako czegoś naturalnego przez psychikę małego dziecka.
Siła urazowego doświadczenia spycha małe ego dziecka bezpośrednio do poziomu Cienia archetypowego. Psychika dziecka nie potrafi utworzyć „śmietnika psychicznego” w postaci indywidualnego, „prywatnego” Cienia. Trudną sytuację dziecko przeżywa magicznie, na poziomie symbolicznym, ulegając nieopanowanej energii nieświadomości. Nie dostrzega szans obrony, nie wiedząc, skąd bierze się przeżywane zło. Staje się ono złem abstrakcyjnym (archetypowym) lub ulega introjekcji (samo dziecko czuje się złe). Jako archetyp wnosi on zarazem coś sakralnego, boskiego, może dawać nawet przedsmak autentycznej duchowości (moc, terror nieświadomości przeżywane są jako coś sakralnego).
Psychika dziecka podejmuje próby uruchomienia mechanizmów obronnych, osłabiających ciężar urazu i chroniących przed zbyt głębokim zranieniem. Musi być jednak spełniony podstawowy warunek – możliwość psychicznej więzi dziecka z bliską osobą (pozytywny biegun), tworzącą zastępczy ośrodek identyfikacji. Daje to możliwość psychicznej separacji od rany psychicznej, tzn. od Cienia (biegun negatywny), np. poprzez projekcję uczuć pozytywnych (akceptacja, nadzieja) na osobę opiekuna.
Możliwość projekcji Cienia, czyli rzutowania Cienia na otoczenie, stwarza dzieciom np. koncepcja Baby Jagi jako sprawczyni wszelkiego zła. Brak osoby pozytywnej, z którą dziecko może się identyfikować, sprawia, że jedynym obiektem identyfikacji są obrazy z fantazji (sztuka, literatura) lub – wskutek wyczerpania mechanizmu projekcji – rana i przeżywane zło.
Z. W. Dudek
- Podstawy psychologii Junga